Primo Levi

Levi in 1942

Wikipedia

Primo Levi (1919-1987) was een Italiaans schrijver en holocaustoverlevende.

• „De overtuiging dat het leven zin heeft is in elke vezel van de mens geworteld, is een eigenschap van de menselijke natuur.”

• Origineel in het Italiaans:
  “La persuasione che la vita ha uno scopo è radicata in ogni fibra di uomo, è una proprietà della sostanza umana.”
• Bron: "Una buona giornata" in: Se questo è un uomo, 1947
• Aanhaling(en): Karin Smeets, ‘Till my ghastly tale is told’. Primo Levi en schrijven over de Holocaust in: Vooys, 1996, nr. 2, p. 4-12

• „Toen hebben we voor het eerst begrepen dat onze taal geen woorden heeft voor die misdaad, het vernietigen van een mens.”

• Origineel in het Italiaans:
  “Allora per la prima volta ci siamo accorti che la nostra lingua manca di parole per esprimere questa offesa, la demolizione di un uomo.”
• Bron: "Sul fondo" in: Se questo è un uomo, 1947
• Aanhaling(en): Karin Smeets, ‘Till my ghastly tale is told’. Primo Levi en schrijven over de Holocaust in: Vooys, 1996, nr. 2, p. 4-12

• „[H]et ligt in de orde der dingen dat de bevoorrechten de niet-bevoorrechten onderdrukken. Op die mensenwet berust de sociale structuur van het kamp.”

• Origineel in het Italiaans:
  “Questo mi riempie di sdegno, pure già so ormai che è nel normale ordine delle cose che i privilegiati opprimano i non privilegiati: su questa legge umana si regge la struttura sociale del campo.”
• Bron: "Ka-Be" in: Se questo è un uomo, 1947
• Aanhaling(en): Dick Wittenberg, Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad, 2015

• „En ten slotte werkt de wet, of het moreel besef dat de verinnerlijking is van de wet, als schokbreker: een land geldt dan ook als des te beschaafder naarmate de wetten die de armen beletten om al te arm en de machtigen om al te machtig te worden er beter functioneren.”

• Origineel in het Italiaans:
  “Si aggiunga ancora che una sensibile azione di smorzamento è esercitata dalla legge, e dal senso morale, che è legge interna; viene infatti considerato tanto più civile un paese, quanto più savie ed efficienti vi sono quelle leggi che impediscono al misero di essere troppo misero, e al potente di essere troppo potente.”
• Bron: "I sommersi e i salvati" in: Se questo è un uomo, 1947
• Aanhaling(en): Lisa Halliday, Asymmetrie, 2024

• „Ik leef en ik zou jullie willen begrijpen om over jullie te kunnen oordelen.”

• Origineel in het Italiaans:
  “Forse è presunzione: ma ecco, oggi io, il prigioniero numero 174517, per mezzo Suo posso parlare ai tedeschi, rammentare loro quello che hanno fatto, e dire loro ‘sono vivo, e vorrei capirvi per giudicarvi’.”
• Bron: Brief van Primo Levi aan zijn Duitse vertaler Heinz Riedt d.d. 13 mei 1960, geciteerd naar: Manila Brandoni, Rossella Gaudenzi en Tiziana Sorrentino, Se questo è un uomo. Da De Silva a Einaudi, Oblique, 2012, p. 22
• Aanhaling(en): Sonja Lavaert, "Primo Levi's Duitse brieven, over de precisie van woorden" in: Filter, 2018, nr. 1. Online tekst
• Toen Levi in Duitse vertaling verscheen onder de titel Ist das ein Mensch (1961), wilde hij zich niet in een voorwoord rechtstreeks tot de Duitsers richten, maar verkoos hij dat te doen via een uittreksel uit een brief aan zijn vertaler. Dit werd later hernomen in anderstalige edities. 174517 was het kampnummer dat op zijn arm was getatoeëerd.

• „Monsters bestaan, maar ze zijn met te weinig om echt gevaarlijk te zijn. Gevaarlijker zijn de gewone mensen, de functionarissen die bereid zijn te geloven en te gehoorzamen zonder vragen te stellen.”

• Origineel in het Italiaans:
  “I mostri esistono, ma sono troppo pochi per essere veramente pericolosi; sono più pericolosi gli uomini comuni, i funzionari pronti a credere e ad obbedire senza discutere, come Eichmann, come Höss comandante di Auschwitz, come Stangl comandante di Treblinka, come i militari francesi di vent'anni dopo, massacratori in Algeria, come i militari americani di trent'anni dopo, massacratori in Vietnam.”
• Bron: "Appendice" in: Se questo è un uomo, 1976 (nawoord eerst verschenen in de schoolcollectie Letture per la scuola media)
• Aanhaling(en): Maria Appel, 10 citaten van Holocaustoverlevenden, Historia, 26 januari 2026

• „Achteruit, weg hier, verdronkenen,
  [...]
  Keer terug in jullie mist.
  Het is niet mijn schuld dat ik leef
  Eet en drink en kleren draag.”

• Origineel in het Italiaans:
  “Indietro, via di qui, gente sommersa,
  [...]
  Ritornate alla vostra nebbia.
  Non è mia colpa se vivo e respiro
  E mangio e bevo e dormo e vesto panni.”
• Bron: "Il superstite" in: Ad ora incerta, 1984
• Aanhaling(en): Thijs Niemantsverdriet, Orde scheppen in de chaos, De Groene Amsterdammer, 13 april 2002

• „De slechtsten, dat wil zeggen de best aangepasten, overleefden; de besten zijn allemaal dood.”

• Origineel in het Italiaans:
  “Sopravvivevano i peggiori, cioè i più adatti; i migliori sono morti tutti.”
• Bron: "La vergogna" in: I sommersi e i salvati, 1986
• Aanhaling(en): Karin Smeets, ‘Till my ghastly tale is told’. Primo Levi en schrijven over de Holocaust in: Vooys, 1996, nr. 2, p. 4-12

• „Op het ogenblik waarop men uit de duisternis kwam, leed men het meest onder het herwonnen besef geen mens meer te zijn geweest.”

• Origineel in het Italiaans:
  “All'uscita dal buio, si soffriva per la riacquistata consapevolezza di essere stati menomati.”
• Bron: "La vergogna" in: I sommersi e i salvati, 1986
• Aanhaling(en): Karin Smeets, ‘Till my ghastly tale is told’. Primo Levi en schrijven over de Holocaust in: Vooys, 1996, nr. 2, p. 4-12

• „Geen beter verweer tegen de dood dan levensdoelen.”
  variant: “Levensdoelen zijn een uitstekende verdediging tegen de dood: niet enkel in het concentratiekamp.”

• Origineel in het Italiaans:
  “Gli scopi di vita sono la difesa ottima contro la morte: non solo in Lager.”
• Bron: "L'intellettuale ad Auschwitz" in: I sommersi e i salvati, 1986
• Aanhaling(en): Jeroen Brouwers, De laatste deur, 2017; Jan De Volder, Het ‘lucide’ schrijven van Primo Levi in: Streven, januari 1991, p. 353

• „Het is gebeurd, dus het kan opnieuw gebeuren: dat is de kern van wat wij te zeggen hebben.”

• Origineel in het Italiaans:
  “È avvenuto, quindi può accadere di nuovo: questo è il nocciolo di quanto abbiamo da dire.”
• Bron: "Conclusione" in: I sommersi e i salvati, 1986
• Aanhaling(en): Tom Claes, Wat zullen wij ons herinneren?, MO* Magazine, 30 januari 2025