Henri Matisse
Uit Wikiquote
Henri Matisse (31 december 1869 – 3 november 1954) was een Frans kunstschilder en beeldhouwer, aanvankelijk in expressionistische stijl, en als zodanig de leider van de kunstenaarsgroep de 'Fauves'. Hij hield zich intensief bezig met vorm en kleur. Later koos hij voor een uitgesproken decoratieve en gestileerde uitwerking van zijn schilderkunst. Zijn invloed op andere kunstenaars is enorm geweest, zelfs op late leeftijd nog op Picasso:
- 'Bij het bekijken van een schilderij moet men vergeten wat het voorstelt.'
- 'Het schilderij dient de toeschouwer vast te houden zonder hem tegen te houden.'
- 'Ik werk niet op het doek, maar op degene die het bekijkt.'
- 'Wat ik vooral zoek is expressie.'
- 'Ik droom van een kunst van evenwicht, van zuiverheid van sereniteit, verstoken van vermoeiende en loodzware onderwerpen, een kunst voor iedereen die met zijn hoofd werkt, voor de zakenman zowel als de geleerde, van zoiets als een kalmerende, verzachtende werking op de geest, zoiets als een goede leunstoel die ontspanning biedt na lichamelijke vermoeienissen.'
- 'gewoonlijk maak ik geen onderscheid tussen mijn gevoel dat ik heb voor het leven en de manier waarop ik dit overzet naar mijn schilderkunst.'
- 'Expressie zit voor mij niet in de hartstochten die op iemands gezicht te zien zijn of door hevige gebaren onderstreept worden. De hele compositie van mijn schilderij is expressief; de plaats die de figuren innemen, de lege ruimten eromheen, de verhoudingen, alles speelt mee.'
- 'Compositie is de kunst van het decoratief arrangeren van de verschillende elementen waar de schilder over beschikt om zijn gevoelens uit te drukken.'
- 'In een schilderij is ieder deel zichtbaar en speelt de rol die het toebedeeld is, hetzij de hoofdrol of de bijrol. Alles wat in een schilderij geen nut heeft is dus schadelijk. Een kunstwerk moet in zijn totaliteit harmonieus zijn: elk overbodig detail zou een ander essentiëel detail in de geest van de beschouwer verdringen.'(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'Ik ben niet in staat om de natuur op een slaafse manier kopiëren; ik moet de natuur interpreteren en haar onderwerpen aan de geest van het schilderij. Uit het verband tussen alle tonen moet een levende harmonie van kleuren voortkomen, een harmonie analoog aan die van muzikale composities.'
- 'Bij een vijgenboom is geen enkel blad gelijk aan een ander, toch zegt ieder van hen: vijgenboom.'
- 'Compositie is de kunst van het decoratief arrangeren van de verschillende elementen waar de schilder over beschikt om zijn gevoelens uit te drukken.'(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'De compositie, die op expressie gericht moet zijn, wordt aangepast aan het oppervlak dat beschilderd moet worden. Als ik een blad papier neem van een bepaald formaat, zal mijn tekening een noodzakelijke relatie tot dat formaat hebben.'(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'De afzonderlijke voorwerpen van een stilleven te copiëren is geen kunst. Het gaat erom de ervaring die zij bij iemand oproepen uit te drukken, het gevoel dat door het geheel tevoorschijn roept, de betrekkingen die zich voordoen tussen de voorwerpen die zich tonen.'
- 'Er is wel eens gezegd dat ik weliswaar een zekere vaardigheid heb, maar dat mijn ambitie toch beperkt is en niet verder reikt dan de zuiver visuele bevrediging die in het kijken naar een schilderij te vinden is. Maar de ideeën van een schilder moeten niet los worden gezien van zijn schilderkunstige middelen, want een idee betekent alleen maar iets voor zover het door die middelen tot uitdrukking wordt gebracht en die (middelen) moeten completer zijn naarmate de gedachte dieper is, en met compleet bedoel ik niet gecompliceerd.'
- 'Een tekening moet een expansieve kracht hebben die leven geeft aan omringende dingen. Een kunstenaar die een compositie op een groter doek wil overbrengen moet de compositie opnieuw maken om de expressie te behouden; hij moet het karakter veranderen en het niet kwadrateren op een groter doek.'(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'Men kan aangename effecten krijgen door kleuren in harmonie of in contrast te plaatsen. Dikwijls geef ik, als ik aan het werk ga, in de eerste zitting frisse en directe gewaarwordingen weer. Enkele jaren geleden was ik tevreden met dat resultaat. Maar als ik hier tegenwoordig (1908) tevreden mee zou zijn, nu ik verder denk te kunnen kijken, zou mijn schilderij iets vaags krijgen: ik zou de vluchtige indrukken van het moment vastgelegd hebben die mijn eigenlijke inzichten niet helemaal zouden dekken en die ik de volgende dag nauwelijks zou herkennen.'
- 'Ik probeer die verdichting van indrukken te krijgen die een schilderij bepaalt. Ik zou me tevreden kunnen stellen met een werk dat in één keer gemaakt is maar het zou me snel vervelen; daarom ga ik het liever opnieuw bewerken zodat ik het later misschien herken als een goed beeld van wat ik toen voelde en dacht. Er was een tijd dat ik mijn schilderijen niet aan de muur liet hangen omdat ze mij herinnerden aan momenten van opwinding en ik wilde ze niet terug zien als ik rustig was.'
- 'Tegenwoordig probeer ik kalmte in mijn schilderijen te brengen en er net zolang op door te werken tot me dat gelukt is. Stel dat ik een vrouwenlichaam moet schilderen. Dan geef ik haar eerst gratie, charme, maar vervolgens moet je nog iets meer geven. Ik ga de betekenis van dit lichaam verdichten door de essentiële lijnen te zoeken. De charme zal minder duidelijk zijn op het eerste gezicht, maar hij moet geleidelijk te voorschijn komen uit het nieuwe beeld dat ik gemaakt heb, dat een bredere betekenis zal hebben, meer volledig menselijk. De charme zal minder opvallen omdat zij niet de enige karakteristiek van het schilderij is, maar ze is wel degelijk aanwezig in de totale conceptie van mijn figuur.'(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'Mijn kleurkeus berust niet op een of andere wetenschappelijke theorie. Hij is gebaseerd op observatie, op gevoel, op de ervaring van mijn gevoeligheid voor dingen. Geïnspireerd door een paar bladzijden van Delacroix houdt een kunstenaar als Signac zich voornamelijk bezig met complementaire kleurcontrasten en zijn theoretische kennis ervan zegt hem waar hij welke kleur moet gebruiken. Maar ik probeer kleuren neer te zetten die mijn gevoel weergeven.'
- 'Als ik op een leeg doek toetsen in blauw, groen, rood zet, verzwakt ieder nieuwe toets het belang van de voorgaande. Stel dat ik een interieur ga schilderen: ik heb een kast voor me die de indruk van een levendig rood geeft. Ik zet dan een rood op dat me goed lijkt. Er ontstaat een relatie tussen het rood en het wit van het doek. Ik zet er een groen naast, een gele parketvloer, nog steeds is er een relatie tussen het groen of het geel en het wit van het doek die me bevalt. Maar die verschillende tonen verzwakken elkaar. De vormen en kleuren die ik neerzet moeten met elkaar in evenwicht zijn zodat ze elkaar niet vernietigen. Ik moet daarom mijn ideeën ordenen.'(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'De relaties tussen de verschillende kleuren moeten zo zijn dat ze elkaar ondersteunen in plaats van vernietigen.'
- 'De kleur is een middel om het licht uit te drukken; niet zo zeer het natuurkundige fenomeen, maar veel meer het licht zoals het in het echt bestaat: in het hoofd van de kunstenaar.'
- 'Het expressieve aspect van kleuren ervaar ik op een zuiver instinctieve manier. Om een herfstlandschap te schilderen probeer ik me niet voor de geest te halen welke kleuren het best bij dat seizoen passen. Ik laat me alleen inspireren door het gevoel dat dat jaargetijde bij me oproept: de ijzige puurheid van de bijtend blauwe lucht drukt het seizoen net zo goed uit als de nuanceringen in de boombladeren. Mijn gevoel kan ook wisselen: de herfst kan zacht en warm zijn als een na-zomer of juist tamelijk fris met een koude lucht en citroengele bomen die een kille indruk geven en de winter al aankondigen.'(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'De kleuren hebben een eigen schoonheid die men dient te behouden, zoals men in de muziek een klank dient te behouden. Dat is een vraagstuk naar de organisatie, namelijk het zoeken naar die constructie die de kleuren hun schoonheid en frisheid doet behouden.(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'Ik moet een verhouding zien te bereiken tussen de kleuren die me noodzaakt om de vorm van een figuur of de hele compositie te veranderen. Ik blijf doorwerken en zoeken totdat ik die verhouding in alle delen van de compositie heb en vanaf dat moment hebben alle delen hun definitieve betrekkingen gevonden en dan kan ik geen streek meer zetten zonder het hele schilderij opnieuw te moeten maken.'(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'Ik denk echt dat die theorie van de complementaire kleuren niet absoluut is. Door schilderijen te bestuderen van schilders bij wie de kennis van kleuren berust op instinct en gevoel en op een voortdurende analogie met hun gevoel, kan men op bepaalde punten de kleurwetten preciseren en zo de grenzen van de huidige kleurtheorie verleggen.'(Henri Matisse, Notes d'un peintre, 1908)
- 'Cézanne is ons aller vader.'
- 'In ons allen zit iets van Cézanne.'
- 'Het schilderij ('De baders' van Cézanne, f.h.) is 37 jaar lang in mijn bezit geweest en ik hoop dat ik het goed ken, zij het met beperkingen. Het heeft me op kritische momenten van mijn loopbaan op de been geholpen; uit dit schilderij heb ik mijn geloof en mijn uithoudingsvermogen geput.'
- 'over zijn latere papierknipsels: 'Dat ik direct in het kleurvlak knip doet me herinneren aan het hakken in steen door de beeldhouwer. Vanuit die geest is mijn boek ('Jazz', fh) ontstaan. Deze beelden in levendige en krachtige tonen zijn ontstaan vanuit uitgekristalliseerde herinneringen aan het circus, van volksverhalen en aan reizen.' (1947)
- over de muurdecoraties in de kapel in Vence die Matisse maakte: 'Er is zodoende in de elementen (van de kapel, fh) een lichtheid die aan deze behoefte beantwoordt. Deze lichtheid roept gevoelens op van onthechting, van bevrijding; zodat mijn kapel niet zegt: 'Broeders, we moeten sterven', maar juist 'Broeders, we moeten leven.'(1950)
- 'Alle kunst die die naam verdient is religieus, of het nu een kunstwerk van lijnen of kleuren is; als het werk niet religieus is bestaat het niet. Als het werk niet religieus is, is het alleen een zaak van documentaire kunst, kunst met een verhaaltje, en dat is geen kunst meer. Dat heeft niets met kunst te maken.'(1950)
Bronnen:
- 'Abstracte kunst; 100 jaar citaten van kunstenaars', website Dekunsten
- 'Richtingen in de hedendaagsche schilderkunst' door Jacob Bendien in samenwerking met A. Harrenstein-Schräder, Brusse's uitgeversmaatschappij, 1935
- 'Matisse, meister de Farbe', Volkmar Essers, Taschen, 1986
- 'Notes d'un peintre, Henri Matisse, 1908
